نوشتهٔ فریبا راد | 2025-08-08

مجموعه‌ای خیره‌کننده شامل ۳۴ قطعه حلقهٔ‌ طلا، زیورآلات برنزی، و ظروف آیینی که در کنار پیکر دختری ۱۸ ساله در «تپه چَلو» در شمال شرقی ایران دفن شده است، روایت یکی از تمدن‌های دوران باستان را که کمتر به آن بها داده شده، بازنویسی می‌کند.

این گور که متعلق به عصر برنز است و قدمت آن بین سال‌های ۲۵۰۰ تا ۲۰۰۰ پیش از میلاد برآورد می‌شود، بینشی ارزشمند را دربارهٔ غنا و نفوذ «تمدن خراسان بزرگ» ارائه می‌دهد؛ تمدنی که در چهارراه ایران، افغانستان، و ازبکستان امروزی شکوفا شده بود.

از جمله اشیای یافت‌شده در «گور شمارهٔ ۱۲» که به‌شکل شگفت‌انگیزی خوب حفظ شده‌اند می‌توان به زیورآلات تزئینی، ابزارهای برنزی ظریف، و سنجاق‌های موی زینتی اشاره کرد. یکی از آنها به شکل دستی است که با ظرافت، گلی را نگه داشته است.

چند ظرف کلُریتی - که احتمالاً برای نگهداری روغن‌های آیینی یا مواد آرایشی به‌کار می‌رفته‌اند - کنده‌کاری‌های ظریف با نقش‌هایی از مار و عقرب بر خود دارند. این نقش‌ها از نظر سبک هنری با «هنر باختری» شباهت دارند و نشان‌دهندهٔ‌ پیوندهای گسترده‌تر منطقه‌ای هستند.

این اکتشاف توجه پژوهشگران را به خود جلب کرد؛ چرا که شامل موادی بود که با «مجتمع باستان‌شناسی باختر-مرو» (بی‌ام‌ای‌سی) ارتباط داشت.

علی وحدتی، باستان‌شناس، به تارنمای خبری علمی «Phys.org» گفت: «پیش‌تر تصور می‌شد این مواد عمدتاً به مناطق مرو (ترکمنستان امروزی) و باختر (شمال افغانستان و ازبکستان) محدود بوده‌اند.»

«با این حال، پیدا شدن آن‌ها در نواحی دورتر از حوضه آمودریا و در بخش‌های گسترده‌ای از شرق ایران، بسیار چشمگیر بود.»

وجود سنگ‌های سرپانتین و لاجورد در این گور نشان‌دهندهٔ‌ پیوندهای بازرگانی فعال با مراکز مهم عصر برنز، از جمله موهنجودارو در درهٔ سند و نیز میان‌رودان (بین‌النهرین)، است.

شبکه‌های باستانی

غنای این گور ارائه‌دهندهٔ شواهد بیشتری دال بر این است که زنان در خراسان بزرگ از جایگاه اجتماعی قابل‌توجهی برخوردار بودند؛ به‌طوری که در «تپه چَلو»، گورها‌ی زنان اغلب حاوی اشیای تدفینی باشکوه‌تری نسبت به گورهای مردان‌ است.

این اشیا شامل زیورآلات، ابزارهای آرایشی، و بقایای خوراک - مانند استخوان‌های پخته‌شدهٔ گوسفند در ظروف سفالی - هستند. به‌گفتهٔ باستان‌شناسان، این موارد نشان‌دهندهٔ‌ وجود جامعه‌ای سلسله‌مراتبی است که در آن، مشابه آنچه در مصر باستان نیز وجود داشت، جایگاه اجتماعی حتی پس از مرگ نیز گرامی داشته می‌شد.

هستی پودفروش، کارشناس میراث فرهنگی، به پیشتاز گفت: «اشیای شاخص تمدن خراسان بزرگ (جی‌کی‌سی) که در درهٔ سند، سواحل خلیج فارس، حوضهٔ هلیل‌رود و ایلام (جنوب ایران)، میان‌رودان، و حتی سوریه کشف شده‌اند، به‌روشنی نشان‌دهندهٔ پیوندهای مستقیم میان این تمدن و همسایگان غربی و جنوبی‌ آن هستند.»

گسترهٔ این تمدن از سمرقند و بخارا در ازبکستان امروزی در شمال، تا سیستان و بلوچستان در جنوب، و تا میان‌رودان در غرب امتداد داشته است.

سینا قنبرپور، روزنامه‌نگار فعال در حوزهٔ باستان‌شناسی، می‌گوید: «آنچه در تپه چلو کشف شده است، باید به‌عنوان قطعه‌ای از یک تصویر یا جورچین (پازل) بزرگ‌تر در تمدن خراسان بزرگ در نظر گرفته شود.»

با هر فصل کاوش، محوطه‌هایی مانند «تپه چلو» تصورات دیرینه دربارهٔ‌ جهان باستان را به چالش می‌کشند و جایگاه «تمدن خراسان بزرگ» را، به‌عنوان نیرویی پویا و تأثیرگذار در تاریخ عصر برنز، برجسته‌تر می‌کنند.